Welke paddenstoelen zijn giftig in Nederland? Tien soorten en hun dubbelgangers

Eet nooit een paddenstoel op basis van een website, een foto of een app. Twijfel je, eet hem dan niet. Vermoed je een vergiftiging, neem dan contact op met je huisarts of buiten kantooruren de huisartsenpost (advies van het NVIC).

De groene knolamaniet is dodelijk giftig¹: ervan eten kan fatale gevolgen hebben². Hieronder staan de kenmerken van die soort en van negen andere, met hun dubbelgangers.

Zo herken je de groene knolamaniet

De groene knolamaniet (Amanita phalloides) heeft een hoed van 4 tot 12 cm die in het midden olijfgroen kleurt. Eten ervan kan fatale gevolgen hebben; de soort is dodelijk giftig¹. De witte variëteit wordt wel eens verward met een champignon; het verschil zit in de sporen, die bij champignons zwart zijn en bij amanieten spierwit. Hij groeit vooral bij eik, ook bij beuk en berk², op voedselrijk of kalkrijk zand en leem, en verschijnt vooral van juli tot in oktober³. De verantwoordelijke gifstof is alfa-amanitine.

Zo herken je de kleverige knolamaniet

De kleverige knolamaniet (Amanita virosa) heeft een hoed van 5 tot 10 cm die altijd wit is en witte plaatjes. Hij is in potentie dodelijk giftig, en vergiftigingen ermee kunnen in een doodsstrijd eindigen. Wie niet op de plaatjes let, verwart hem gemakkelijk met witte champignons; bij champignons zijn de plaatjes nooit zuiver wit, maar roze tot purperzwart. Hij groeit in loofbos en lanen, bij beuk, eik en berk⁵, is vanaf de late zomer⁴ te zien en bevat amatoxine en fallotoxine. In Nederland is hij vrij zeldzaam en hij staat op de Rode Lijst.

Zo herken je de panteramaniet

De panteramaniet (Amanita pantherina) heeft een grijsbruine tot okerbruine hoed van 5 tot 10 cm met witte, regelmatig verspreide stippen. Hij is giftig en kan dodelijk zijn. Hij wordt soms verwisseld met de parelamaniet⁷ (Amanita rubescens). Hij groeit vooral bij beuk, eik en berk en is te vinden van juni tot december⁶. Zijn iboteenzuur wordt bij het drogen omgezet in muscimol⁸.

Zo herken je de vliegenzwam

De vliegenzwam (Amanita muscaria) is wellicht de bekendste paddenstoel: oranjerood tot rood met witte plakjes, hoed 5 tot 20 cm. Hij is giftig¹⁰ en bevat muscarine, muscimol, muscazon en iboteenzuur¹¹; van muscarine bevat hij maar geringe hoeveelheden¹². Hij lijkt op⁹ de panteramaniet, de oranjerode stropharia en de gewone beurszwam. In Nederland is hij algemeen¹³.

Zo herken je de fraaie gifgordijnzwam

De fraaie gifgordijnzwam (Cortinarius rubellus) is roest- of kaneelbruin, met een hoed van 3 tot 8 cm met een viltig oppervlak en meestal een puntige bult; zijn sporen zijn roestbruin. Hij is een van de giftigste paddenstoelen in Europa en dodelijk¹⁵; zonder behandeling volgt meestal dodelijk nierfalen. Hij kan verward worden met andere gordijnzwammen, en sommige groeiwijzen mogelijk met jonge cantharellen (hanenkammen). Hij groeit op zure, vochtige grond met veenmos, vooral onder dennen en sparren, van augustus tot oktober¹⁴, en bevat orellanine.

Zo herken je de giftige gordijnzwam

De giftige gordijnzwam (Cortinarius orellanus) heeft een oranjebruine hoed van 3 tot 6, zelden 8 cm en een roodbruine sporenprint. Hij is dodelijk giftig: eten leidt tot nierfalen, vaak onomkeerbaar. In 1997 kregen in Oostenrijk vier mensen nierschade¹⁶ nadat ze hem voor een cantharel (hanenkam) hadden aangezien. Hij groeit in loofbos onder beuk, haagbeuk en eik, bevat orellanine en verschijnt in Midden-Europa van zomer tot herfst¹⁷.

Zo herken je het bundelmosklokje

Het bundelmosklokje (Galerina marginata) is klein: een hoed van 1 tot 4 cm, bruin tot geelbruin, met een lichtbruine sporenprint. Het is een zeer giftige paddenstoel met dodelijke hoeveelheden amatoxinen¹⁹. Het wordt soms verward met het stobbezwammetje, de gewone zwavelkop en het blauwwordend kaalkopje. Het groeit op dood loof- en naaldhout, soms op de bodem, vaak bij dennen en fijnspar, van het voorjaar tot in de herfst¹⁸.

Zo herken je de gegordelde parasolzwam

De gegordelde parasolzwam (Lepiota brunneoincarnata) is een kleine parasolzwam met een hoed van ongeveer 2 tot 5 cm vol kleine bruine tot roodbruine schubjes, en een witte sporenprint. Op de steel vormen schubjes onvolledige gordels, waar zijn naam vandaan komt. Hij is zeer giftig en heeft al meerdere doden geëist²¹. De grauwe ridderzwam en het weidekringzwammetje lijken op hem. Hij groeit in parken, plantsoenen, tuinen en bossen, ook in graslanden, vooral van de late zomer tot in de herfst²⁰, en bevat amatoxinen, waaronder alfa- en beta-amanitine.

Zo herken je de voorjaarskluifzwam

De voorjaarskluifzwam (Gyromitra esculenta) is 5 tot 12 cm hoog, 5 tot 15, soms 20 cm breed, met een hoed die gedraaid en kronkelig is als hersenen. Hij is erg giftig; jaarlijks sterven er mensen na het eten ervan. Hij kan worden aangezien voor de morielje, die klaargemaakt een lekkernij is²⁴. Hij groeit op kale grond of strooisel onder dennen, van maart tot mei²³. Zijn gif gyromitrine wordt zwakker vanaf 60 graden²², maar bij herhaaldelijk eten kan het zich in het lichaam ophopen.

Zo herken je de giftige satijnzwam

De giftige satijnzwam (Entoloma sinuatum) is de grootste satijnzwam: een hoed van 5 tot 20 cm, ivoorkleurig tot licht grijsbruin, met een rand die later golft, en een vleesrode sporenprint. Deze giftige paddenstoel geeft ernstige maagklachten en soms zelfs fatale leverschade. Hij is zeer zeldzaam¹². Hij groeit van mei tot november²⁵ in loof- en naaldbos, vaak in heksenkringen, en komt in het zuiden en midden van Europa vaker voor dan in het noordwesten.

Snel overzicht

Soort	Eetbaarheid	Kenmerk dat beslist	Seizoen
Groene knolamaniet	Dodelijk giftig	Spierwitte sporen, olijfgroen hoedcentrum	Juli–oktober
Kleverige knolamaniet	Dodelijk giftig	Helemaal witte hoed, witte plaatjes	Vanaf de late zomer
Panteramaniet	Dodelijk giftig	Witte stippen op grijs- tot okerbruine hoed	Juni–december
Vliegenzwam	Giftig	Rode hoed met witte plakjes	Juli–late herfst
Fraaie gifgordijnzwam	Dodelijk giftig	Roestbruine hoed, meestal met puntige bult, roestbruine sporen	Augustus–oktober
Giftige gordijnzwam	Dodelijk giftig	Oranjebruine hoed, roodbruine sporenprint	Zomer–herfst (Midden-Europa)
Bundelmosklokje	Dodelijk giftig	Klein, op dood hout, lichtbruine sporenprint	Voorjaar–herfst
Gegordelde parasolzwam	Dodelijk giftig	Klein, schubbengordels rond de steel	Late zomer–herfst
Voorjaarskluifzwam	Giftig	Hoed kronkelig als hersenen	Maart–mei
Giftige satijnzwam	Giftig	Grote lichte hoed, groeit vaak in heksenkringen	Mei–november

Wat zegt de huisarts of de huisartsenpost bij een vermoede vergiftiging?

Heeft iemand een wilde paddenstoel gegeten en vertrouw je het niet, neem dan contact op met je huisarts of de huisartsenpost. Die kan dag en nacht het NVIC bereiken²⁶ met vragen.